Τη λέξη την ακούμε σχεδόν καθημερινά. Στα δελτία ειδήσεων, στις δηλώσεις των πολιτικών, παντού. Είναι η μαγική λέξη που στην ποδιά της σφάζονται παλικάρια: ανάπτυξη! Και σαν τον πατέρα θεών και ανθρώπων, τον Δία, έχει κι αυτή τα προσωνύμιά της: βιώσιμη, αειφόρος, πράσινη, σε κάθε περίπτωση όμως, συνεχής και αέναη, ώστε να αυξάνεται το ΑΕΠ και να υπάρχει ευημερία.
Όμως αύξηση του ΑΕΠ με τι κόστος και ευημερία για ποιους;
Σε έναν πεπερασμένο σε έκταση και πόρους πλανήτη, η έννοια της συνεχούς και αέναης ανάπτυξης είναι ό,τι πιο βλακώδες έχει γεννήσει ο ανθρώπινος νους. Σημαίνει εξάντληση και καταστροφή του φυσικού περιβάλλοντος και αύξηση των κοινωνικών ανισοτήτων.
Σήμερα, η εκμετάλλευση των φυσικών πόρων (και σε έκταση και σε ένταση) είναι μεγαλύτερη από ποτέ στην ανθρώπινη ιστορία. Τεράστιες δασικές εκτάσεις καταστρέφονται, θεόρατες τρύπες ανοίγονται για να εξορυχθούν υλικά από τα σπλάχνα της Γης, ο πλανήτης τσιμεντώνεται απ’ άκρου σ’ άκρον, οι θάλασσες κατακλύζονται από κάθε λογής απόβλητα και αργοπεθαίνουν, ο αέρας που αναπνέουμε κατάντησε τοξικός.
Το αποτέλεσμα; Οι πληθυσμοί θηλαστικών, ψαριών, πουλιών, ερπετών και αμφίβιων έχουν μειωθεί κατά μέσο όρο 68% από το 1970.
Πολλοί μιλούν για μια νέα εποχή: την Ανθρωπόκαινο, δηλαδή την εποχή όπου η ανθρώπινη δραστηριότητα έχει τέτοια επιρροή στο περιβάλλον, ώστε να το αλλάζει δραματικά. Και σίγουρα έτσι είναι, αλλά και πάλι τίθεται το ερώτημα:
Είμαστε όλοι οι άνθρωποι το ίδιο υπεύθυνοι γι’ αυτή την κατάσταση; Ο μέσος άνθρωπος που (έστω κακώς) χρησιμοποιεί νάιλον σακούλα, πλαστικό καλαμάκι ή το αυτοκίνητό του για τις καθημερινές του μετακινήσεις έχει το ίδιο μερίδιο ευθύνης με τους μεγιστάνες του πλούτου και τις κυβερνήσεις, που καθορίζουν (με την επιλογή και τον τρόπο παραγωγής προϊόντων και υπηρεσιών, με τη διαφήμιση, καθώς και με τη νομοθεσία που θεσπίζουν) τον τρόπο ζωής μας;
Ήταν άραγε απαίτηση της κοινωνίας να έχει ηλεκτρικές συσκευές που χρειάζονται αντικατάσταση κάθε τρεις και λίγο, ίντερνετ δυσθεώρητων ταχυτήτων, ρούχα γεμάτα πλαστικές ίνες ή πισίνα σε κάθε νέα οικοδομή;
Μήπως όλες αυτές οι «ανάγκες» μάς επιβλήθηκαν (και όχι μόνο τις θεωρούμε πλέον απαραίτητες, αλλά ζητάμε κι άλλες – ένας φαύλος κύκλος), στο όνομα μιας οικονομικής ανάπτυξης, η οποία ωφελεί σχεδόν αποκλειστικά το πλουσιότερο 1% του ανθρώπινου πληθυσμού, που αύξησε την τελευταία δεκαετία την περιουσία του κατά 34 τρις δολάρια; Ένα ποσό πέρα από κάθε φαντασία, αρκετό να καλύψει 22 φορές τις ανάγκες για εξάλειψη της παγκόσμιας φτώχειας!
Βεβαίως, όπως έλεγαν και οι ινδιάνοι, «όταν θα κοπεί και το τελευταίο δέντρο, όταν θα μολυνθεί και το τελευταίο ποτάμι, όταν θα έχει ψαρευτεί και το τελευταίο ψάρι, τότε ο άνθρωπος θα καταλάβει ότι τα χρήματα δεν τρώγονται».
Πρέπει να φτάσουμε σ’ αυτό το σημείο; Μήπως τελικά δεν πρόκειται για Ανθρωπόκαινο αλλά για Κεφαλαιόκαινο, δηλαδή για την εποχή όπου το κεφάλαιο και φυσικά οι άνθρωποι που το κατέχουν αλλάζουν δραματικά το φυσικό περιβάλλον, με ανυπολόγιστες επιπτώσεις για τη συντριπτική πλειονότητα των ανθρώπων αλλά και όλων των υπόλοιπων έμβιων όντων;
Και μήπως, αντί να φοβόμαστε για την έλευση του τέλους του κόσμου, φανταστούμε το τέλος του καπιταλισμού και κάνουμε κάτι για την έλευσή του;
Μίλτος Ντούκουρας
